Wat is bewustzijn? Betekenis, niveaus en hoe je het vergroot

Wat betekent bewustzijn?

Er zijn allerlei definities van bewustzijn, vanuit vakgebieden als geneeskunde, psychologie, filosofie en wetenschap. Een algemene omschrijving is: het vermogen om te kunnen ervaren of waarnemen. Oftewel: een beleving of besef hebben van jezelf en de omgeving.

Afhankelijk van wie je het vraagt, ligt de nadruk net ergens anders:

Er is geen definitie waar iedereen het over eens is. Dat hoeft ook niet. Voor wie wil groeien, is de vraag vooral: waar ben jij je van bewust, en wat doe je ermee?

Wat is bewustzijn in het kader van persoonlijke groei?

Bewustzijn is voor ons, in het kader van bewust persoonlijke groei, de mate waarin je bewust voelt, ervaart, reflecteert en handelt in je dagelijkse leven, zowel privé als zakelijk. Het gaat over datgene waar jij je bewust van bent op deze vlakken. Dat bepaalt de mate waarin je in staat bent om effectief persoonlijk leiderschap in te zetten, waarbij zelfreflectie, zelfbewustwording, zelfmanagement en zelfsturing essentiële onderdelen zijn.

Bewustzijn betekent voor ons: een zekere mate van waarneming en keuzevrijheid bij het denken, voelen en handelen. Ten aanzien van jezelf, in de interactie met de mensen om je heen en met je omgeving.

Een belangrijk element van bewust ervaren is je mindset. Die maakt het mogelijk te kiezen welk gedrag je inzet en welke houding je aanneemt. Werk je binnen je cirkel van invloed vanuit een "naar toe gemotiveerdheid"? Of ben je vooral bezig met wat je niet wilt en ben je "vanaf gemotiveerd"? De kunst is om je focus te krijgen op wat je juist wél wilt, vanuit je behoeften en innerlijke drijfveren.

Een voorbeeld. Je collega onderbreekt je steeds in vergaderingen. Zonder bewustzijn reageer je automatisch: je klapt dicht of je wordt scherp. Met bewustzijn merk je eerst op wat er gebeurt ("ik voel irritatie, mijn kaak spant aan"), herken je wat je nodig hebt (gehoord worden) en kies je hoe je reageert. Bijvoorbeeld door rustig te zeggen dat je je punt graag afmaakt.

Welke niveaus van bewustzijn zijn er?

Zoek je op niveaus van bewustzijn, dan vind je veel ladders en schalen met namen als "hoger bewustzijn" of genummerde trappen. Een deel daarvan komt uit spirituele tradities en heeft geen wetenschappelijke onderbouwing. Dat maakt ze niet waardeloos als inspiratie, maar het is goed om het onderscheid te kennen. Hieronder drie indelingen die helder en bruikbaar zijn.

Onbewust, voorbewust en bewust

Sigmund Freud onderscheidde het bewuste (waar je nu aandacht voor hebt), het voorbewuste (wat je kunt oproepen als je erbij stilstaat, zoals je adres) en het onbewuste (wat buiten je bewuste toegang ligt). Freuds uitleg van het onbewuste staat in de huidige psychologie ter discussie. Het basisidee dat veel van wat je denkt en doet buiten je bewuste aandacht om gaat, wordt wel breed gedeeld.

Automatisch en bewust denken

Daniel Kahneman beschrijft in Ons feilbare denken twee manieren van denken. Systeem 1 werkt snel, automatisch en zonder moeite: je herkent een boos gezicht of rijdt naar huis zonder na te denken. Systeem 2 is traag, bewust en kost energie: je maakt een afweging of rekent iets uit. Het overgrote deel van je reacties komt uit systeem 1. Bewustzijnsontwikkeling betekent in deze termen: vaker opmerken wanneer een automatische reactie het overneemt.

Vier fasen van bekwaamheid

Een bekend leermodel beschrijft vier fasen. Onbewust onbekwaam: je weet niet dat je iets niet kunt. Bewust onbekwaam: je merkt dat je iets mist. Bewust bekwaam: je kunt het, maar het kost aandacht. Onbewust bekwaam: het gaat vanzelf. Voor persoonlijke groei is vooral de eerste stap interessant. Zolang je een patroon niet ziet, kun je het niet veranderen.

Hoe wij naar niveaus kijken: BQ

Bij Inzicht spreken we naast IQ (cognitief) en EQ (emotioneel) van BQ: je bewustzijnsniveau. Meer bewustzijn, een hoger BQ, betekent een hogere of sensitievere mate van waarnemen en minder onbewuste inzet van automatische patronen in denken, voelen, ervaren en handelen. Het is geen rangorde van betere of slechtere mensen, maar een beschrijving van hoeveel keuzevrijheid je ervaart.

Wat is zelfbewustzijn?

Zelfbewustzijn is het vermogen om jezelf als onderwerp van je eigen aandacht te nemen: opmerken wat je denkt, voelt, wilt en doet. Psychologen Shelley Duval en Robert Wicklund beschreven in 1972 hoe mensen, zodra ze hun aandacht op zichzelf richten, zichzelf gaan vergelijken met hun eigen normen en waarden.

Let op de Nederlandse dubbele betekenis. In het dagelijks taalgebruik betekent "zelfbewust" vaak zelfverzekerd. Iemand die stellig overkomt, is niet per se zelfbewust in psychologische zin. Andersom kan iemand met veel zelfbewustzijn juist bescheiden zijn, omdat hij zijn twijfels goed kent.

Zelfbewustzijn heeft twee kanten:

• Naar binnen: je kent je gedachten, gevoelens, behoeften, waarden en patronen.
• Naar buiten: je weet hoe anderen jou ervaren en welk effect je gedrag heeft.

Wie alleen de binnenkant kent, mist hoe hij overkomt. Wie alleen de buitenkant kent, past zich vooral aan. Groei vraagt om allebei.

Hoe vergroot je je bewustzijn? 6 oefeningen

Bewustzijnsontwikkeling begint bij het uitbreiden van datgene waar jij je bewust van bent. Vanaf het moment dat je je bewust bent van kenmerkende gedragingen, overtuigingen en conditioneringen, kun je kiezen hoe je je verder wilt ontwikkelen. Deze oefeningen helpen je op weg.

1. Waarnemen zonder oordeel

Neem drie minuten. Merk op wat je ziet, hoort en voelt, en benoem het zo neutraal mogelijk: "ik hoor verkeer", "ik voel spanning in mijn schouders", "ik denk aan de deadline van morgen". Zodra je een oordeel opmerkt ("dit is stom", "ik zou ontspannen moeten zijn"), benoem je ook dat als gedachte. Dat is lastiger dan het klinkt. In onze maatschappij is oordelen vaak een logisch gevolg van conditioneringen uit bijvoorbeeld opvoeding en onderwijs. Of zoals Krishnamurti het zei: "Waarnemen zonder oordeel is de hoogste vorm van intelligentie."

2. Maak ruimte tussen prikkel en reactie

Kies een situatie die vaak een automatische reactie oproept, zoals een mail die je irriteert. Spreek met jezelf af dat je dan eerst drie keer rustig ademhaalt voordat je iets doet. Die korte pauze is het moment waarop bewustzijn zijn werk kan doen.

3. Scan je lichaam

Emoties laten zich vaak eerder in je lichaam zien dan in je gedachten. Ga een paar keer per dag kort na: waar voel ik spanning, warmte of onrust? Een opgetrokken schouder of een knoop in je maag is informatie over wat er in je speelt.

4. Koppel emotie aan behoefte

Schrijf bij een sterke emotie op: wat voel ik, wat gebeurde er en welke behoefte zit eronder? Je merkt dat je een emotie kunt ervaren zonder dat je die emotie bent. Meer daarover lees je in het artikel je bent niet jouw emotie, je ervaart emotie.

5. Breng je patronen in kaart

Kijk aan het eind van de week terug. Welke situaties kwamen vaker terug? Waar reageerde je op dezelfde manier? Een patroon dat je drie keer opschrijft, is een patroon dat je de vierde keer eerder herkent.

6. Vraag hoe anderen je ervaren

Voor de buitenkant van zelfbewustzijn heb je anderen nodig. Vraag een collega of partner: "Wat zie jij mij doen als ik onder druk sta?" Luister zonder je te verdedigen en bedank voor het antwoord.

Roepen deze oefeningen veel onrust of oude pijn op, doe ze dan niet alleen maar met begeleiding. Bij ernstige of aanhoudende klachten is je huisarts of behandelaar het eerste aanspreekpunt.

Hoe hangen bewustzijn en persoonlijke groei samen?

Bewustzijn ligt ten grondslag aan persoonlijke groei. Je kunt alleen veranderen wat je opmerkt. Wie zijn patronen niet ziet, blijft ze herhalen, hoeveel trainingen hij ook volgt. Wil je weten hoe je bewustzijn vertaalt naar concrete stappen in werk en privé, lees dan ons hoofdartikel over persoonlijke groei en hoe je eraan werkt.

Wanneer je in opleiding of coaching bent bij Inzicht, wordt de invloed van conditioneringen helder gemaakt. We kijken onder meer naar de onderdelen waar jij bewust of onbewust een storing of blokkade ervaart, welke emoties daarin meespelen, welke behoeften eronder zitten en wat je vanuit bewustzijn kunt doen om daar zelf invulling aan te geven. Waarom bewustzijn voor ons het vertrekpunt is, lees je in het verhaal en de visie van Inzicht.

Veelgestelde vragen over bewustzijn

Wat is bewustzijn in simpele woorden?

Bewustzijn is het vermogen om te ervaren en waar te nemen: weten dat je er bent, wat je denkt en voelt en wat er om je heen gebeurt. In het dagelijks leven gaat het vooral om hoeveel je opmerkt van wat er in en om je gebeurt.

Wat is het verschil tussen bewustzijn en zelfbewustzijn?

Bewustzijn is het algemene vermogen om te ervaren, van jezelf en je omgeving. Zelfbewustzijn is specifieker: je richt je aandacht op jezelf en merkt op wat je denkt, voelt en doet, en hoe je overkomt op anderen.

Wat is het verschil tussen bewustzijn en het onbewuste?

Het bewuste is alles waar je op dit moment aandacht voor hebt. Het onbewuste, of onderbewuste, zijn processen die buiten je aandacht om verlopen, zoals automatische reacties en aangeleerde patronen. Bewustzijnsontwikkeling betekent dat je meer van die automatische processen gaat opmerken.

Wat is bewustzijnsontwikkeling?

Bewustzijnsontwikkeling is het uitbreiden van datgene waar je je bewust van bent: je gedrag, overtuigingen, emoties en conditioneringen. Hoe meer je opmerkt, hoe meer keuzevrijheid je krijgt in hoe je reageert.

Wat betekent BQ?

BQ staat bij Inzicht voor je bewustzijnsniveau, naast IQ (cognitief) en EQ (emotioneel). Een hoger BQ betekent een sensitievere mate van waarnemen en minder onbewuste inzet van automatische patronen.

Kun je je bewustzijn trainen?

Ja, je kunt oefenen met waarnemen zonder oordeel, een pauze inbouwen tussen prikkel en reactie en dagelijks reflecteren. Het gaat langzaam en vraagt herhaling. Begeleiding van een coach helpt om ook de patronen te zien die je zelf over het hoofd ziet.

Wil je actief aan de slag met bewust persoonlijke groei? Dat kan 1 op 1, daarnaast verzorgt Inzicht diverse opleidingen waarin bewustzijnsontwikkeling centraal staat. Voor persoonlijke en professionele groei is er de post-HBO registeropleiding tot Professional Coach. Voor teams en organisaties de teamtraining Emotionaliteit versus Professionaliteit. En voor ondernemers, managers en leidinggevenden de Learningtrack Effectief en Bewust Leiderschap.