Roos van Leary: uitleg, de 8 gedragstypen en voorbeelden

Wat is de Roos van Leary?

We communiceren elke dag. Maar wat maakt communicatie krachtig, en hoe zorg je ervoor dat jouw gedrag zo overkomt dat je de reactie krijgt die je hoopt? De Roos van Leary helpt je daarbij. Het is een schematische weergave van verschillende typen gedrag en laat zien welk gedrag door welk gedrag wordt opgeroepen. Het model gaat uit van actie en reactie, oorzaak en gevolg, zenden en ontvangen.

Het model is vernoemd naar de Amerikaanse psycholoog Timothy Leary, die het in 1957 beschreef in zijn boek Interpersonal Diagnosis of Personality. Leary onderzocht hoe mensen zich tot elkaar verhouden en ontdekte dat gedrag in relaties een voorspelbaar patroon volgt. In Nederland wordt de Roos veel gebruikt in onderwijs, zorg, leiderschapstrainingen en coaching, juist omdat het zo goed laat zien dat je de ander niet direct kunt veranderen, maar je eigen gedrag wel.

Boven en onder, samen en tegen: de twee assen

Menselijk gedrag kun je verdelen over een horizontale en een verticale as. Samen vormen ze vier vlakken. Teken je er een cirkel omheen, dan krijg je een soort schietroos: de Roos van Leary.

De horizontale as: samen of tegen. Deze as gaat over de relatie die je met de ander hebt. Samen-gedrag heeft als doel om samen door een deur te kunnen gaan: je zoekt verbinding en samenwerking. Tegen-gedrag is vaak concurrerend gedrag of gedrag vanuit weerstand. Daarom noemen wij dit solo-gedrag. Solo-gedrag heeft een meer functionele, egocentrische instelling: jouw belang staat voorop.

De verticale as: boven of onder. Deze as gaat over de opstelling die je tegenover de ander inneemt. Boven en onder geven het niveau van dominantie en afhankelijkheid aan. Boven betekent een dominante of leidende rol, onder betekent eerder volgzaam, afwachtend of ondergeschikt.

Belangrijk om te weten: geen van deze posities is goed of fout. Een leidinggevende die in een crisis de leiding neemt (boven) is op dat moment effectief. Een collega die luistert en volgt (onder) kan precies geven wat het team nodig heeft. Het gaat erom dat je bewust kiest, in plaats van automatisch reageert.

De 8 gedragstypen van de Roos van Leary

De vier vlakken zijn verder opgedeeld in acht gedragstypen. Per vlak zijn er twee, afhankelijk van welke as de overhand heeft. In de tabel zie je per type wat het kenmerkt, hoe het kan klinken en welke reactie het meestal oproept.

De rechterhelft van de Roos (leidend, helpend, meewerkend, volgend) is samen-gedrag. De linkerhelft (teruggetrokken, opstandig, aanvallend, concurrerend) is tegen- of solo-gedrag. In de vier vlakken zie je zo: linksboven aanvallen, linksonder verdedigen, rechtsboven leiden en rechtsonder volgen.

Actie en reactie: hoe werkt de Roos van Leary?

Het model laat zien dat de ander op de verticale as het tegenovergestelde gedrag van jouw gedrag inzet, en op de horizontale as hetzelfde gedrag. Boven roept onder op, onder roept boven op. Samen roept samen op, solo roept solo op.

Zet jij linksboven-gedrag in (solo boven) en val je aan, in woord of gedrag, dan zal de ander zich automatisch gaan verdedigen. Die reageert met linksonder-gedrag (solo onder): weerstand. Zet je rechtsboven-gedrag in (samen boven), dan ben je ook leidend, maar de ander reageert vanuit samen onder. Die persoon volgt je, in plaats van zich te verdedigen.

Aanval leidt tot verdediging en leiden leidt tot volgen.

Hier gaat het in veel relaties mis. Mensen denken dat ze vanuit samen communiceren, maar de manier waarop ze hun gedrag neerzetten komt voort uit weerstand en eigen belang. De ander ontvangt dat gedrag dan als solo, niet als samen. Jouw intentie en het effect van je gedrag zijn dus twee verschillende dingen. De ander reageert op wat hij ontvangt, niet op wat jij bedoelde.

Zolang jij denkt, communiceert en handelt vanuit ik (solo) in plaats van samen, zal de ander in eerste instantie ook vanuit solo reageren. Tenzij de ander zich bewust is van zijn eigen behoeften en intenties, en jouw gedrag niet leidend laat zijn in zijn eigen keuzes. Daarin ligt de kracht van bewust persoonlijke groei.

Voorbeelden van de Roos van Leary in de praktijk

De Roos wordt pas echt bruikbaar als je hem herkent in situaties die je zelf meemaakt. Drie voorbeelden.

Voorbeeld 1: de leidinggevende die alles overneemt

Een teamleider ziet dat een medewerker vastloopt en zegt: "Geef maar hier, ik doe het wel even." Dat voelt als helpend gedrag. Maar wie steeds helpt vanuit boven, houdt de ander onder. De medewerker gaat afwachten, stelt vaker vragen en neemt minder initiatief. Na een paar maanden klaagt de teamleider dat zijn team zo weinig zelfstandig is. Wil hij meer eigenaarschap, dan helpt het om zelf vaker te volgen: "Hoe zou jij het aanpakken?"

Voorbeeld 2: de collega die tegen alles in gaat

In het overleg reageert een collega op elk voorstel met "Dat hebben we al eens geprobeerd" (opstandig). De voorzitter wordt geïrriteerd en zegt scherp: "Als je alleen maar kritiek hebt, kun je beter niets zeggen" (aanvallend). De collega trekt zich terug of verzet zich nog harder. Een andere route: de collega uitnodigen naar samen. "Je hebt hier ervaring mee. Wat zou volgens jou wel werken?" Je zet daarmee helpend of zelfs meewerkend gedrag in, en geeft de ander de kans mee te bewegen.

Voorbeeld 3: thuis aan de keukentafel

Je partner komt thuis en zegt: "Waarom is de vaatwasser nog niet uitgeruimd?" Je voelt je aangevallen en antwoordt: "Ik heb ook de hele dag gewerkt, hoor." Binnen tien seconden zitten jullie allebei in solo-gedrag. Als je herkent wat er gebeurt, kun je kiezen: "Je klinkt moe. Zullen we het samen even doen?" Daarmee stap je uit het patroon van aanval en verdediging.

Hoe pas je de Roos van Leary toe op het werk?

De kunst is om bewust te zijn van je eigen gedrag, zowel je intentie als de uitvoering. En wanneer je het gedrag van een ander als onprettig of niet effectief ervaart, kun je dat beïnvloeden via je eigen gedrag. Zo simpel kan het zijn, wanneer je er bewust van bent en blijft. Deze stappen helpen je daarbij:

1. Herken het gedrag van de ander. In welk vlak van de Roos zit de ander nu? Kijk naar gedrag, niet naar de persoon.
2. Herken je eigen reactie. Welk gedrag roept dit bij jou op? Merk je dat je wilt aanvallen, je wilt terugtrekken of juist alles wilt overnemen?
3. Bepaal wat je wilt bereiken. Wil je dat de ander meedenkt, initiatief neemt of juist even volgt? Kies de reactie die past bij dat doel.
4. Begin op de horizontale as. Breng eerst de relatie terug naar samen. Zolang iemand zich aangevallen voelt, heeft leiden weinig zin.
5. Kies dan je positie op de verticale as. Wil je dat de ander het voortouw neemt, ga dan zelf meer volgen. Is er richting nodig, neem dan de leiding vanuit samen.
6. Maak het bespreekbaar. De snelste weg is vaak om ieders positie te benoemen. Misschien ziet de ander het dan ook en kunnen jullie er samen een keuze in maken.

Kies je ervoor om soms vanuit samen te volgen, dan blijf je nog steeds handelen vanuit persoonlijk leiderschap. Volgen is dan een bewuste keuze, geen automatische reactie. Wil je oefenen met heldere en verbindende taal in lastige gesprekken, dan sluit geweldloos communiceren in 4 stappen goed aan op de Roos.

De Roos van Leary in teams

Teams hebben er veel baat bij als teamleden zich bewuster worden van hun gedrag naar elkaar en naar klanten. Ze kunnen dan beter communiceren en lopen minder snel tegen belemmeringen of weerstand aan die het gewenste resultaat in de weg staan.

In teams zie je de Roos vaak terug in vaste rollen. De een neemt altijd het woord, de ander zegt in overleggen weinig. Iemand is de vaste criticus, iemand anders lost alles op. Die rollen houden elkaar in stand: hoe meer de een leidt, hoe meer de rest volgt. Wat helpt:

• Leg de Roos samen naast een recente situatie. Welk gedrag zag je, en welk gedrag riep dat op?
• Laat iedereen zijn eigen voorkeursgedrag benoemen, en het gedrag waar hij het minst comfortabel mee is.
• Spreek af hoe jullie elkaar aanspreken als iemand in solo-gedrag schiet, zonder dat het een nieuwe aanval wordt.
• Kijk als leidinggevende vooral naar je eigen gedrag. Jouw positie in de Roos heeft de grootste invloed op de rest van het team.

Werk je met een team dat vastzit in patronen van weerstand of afhankelijkheid, dan kan teamcoaching helpen om die patronen zichtbaar en bespreekbaar te maken.

Valkuilen en beperkingen van de Roos van Leary

De Roos is een krachtig model, maar wel een model. Een paar valkuilen om op te letten:

• Mensen in een hokje stoppen. De Roos beschrijft gedrag, geen persoonlijkheid. Iemand die vandaag opstandig reageert, kan morgen meewerkend zijn. "Hij is gewoon een aanvaller" helpt niemand verder.
• Het als wet zien. Gedrag roept gedrag op als neiging, niet als vaste regel. Wanneer de ander niet wil veranderen, bijvoorbeeld omdat hij solo wil blijven gaan of geen behoefte heeft aan samen, kun je proberen te beïnvloeden wat je wilt. Er zal dan weinig anders gebeuren dan wat er al plaatsvindt.
• Samen-gedrag dat eigenlijk solo is. Helpen kan betuttelen worden. Meewerken kan pleasen worden. Kijk dus niet alleen naar de vorm, maar ook naar je intentie.
• De Roos als trucje gebruiken. Wie de Roos inzet om de ander te manipuleren, zit zelf in solo-gedrag. Mensen voelen dat feilloos aan.
• Alleen naar de ander kijken. De Roos werkt het best als spiegel voor jezelf. Begin bij je eigen gedrag en de intentie waarom je dat gedrag inzet.

Interactiepatronen zie je vaak pas echt in een open gesprek. Lees daarover meer in diepgaande gesprekken voeren. In teams spelen dezelfde patronen mee in de onderstroom.

Veelgestelde vragen over de Roos van Leary

Wat zijn de 8 gedragstypen van de Roos van Leary?

De acht gedragstypen zijn leidend, helpend, meewerkend, volgend, teruggetrokken, opstandig, aanvallend en concurrerend. De eerste vier vallen onder samen-gedrag, de laatste vier onder tegen- of solo-gedrag. Elk type roept voorspelbaar ander gedrag op: leidend roept volgend op, aanvallend roept opstandig op.

Wat betekent boven en onder in de Roos van Leary?

Boven en onder gaan over de mate van dominantie en afhankelijkheid in je gedrag. Boven-gedrag is sturend en bepalend, onder-gedrag is afwachtend en volgzaam. Boven roept onder op, en andersom.

Wat is het verschil tussen tegen-gedrag en solo-gedrag?

Het is hetzelfde vlak in de Roos. Tegen is de gangbare term. Bij Inzicht noemen we het solo-gedrag, omdat het vaak minder over 'tegen de ander' gaat en meer over handelen vanuit eigen belang, zonder de ander mee te nemen.

Kun je iemands gedrag veranderen met de Roos van Leary?

Niet direct, wel indirect. Je kunt alleen je eigen gedrag kiezen, en daarmee de kans vergroten dat de ander anders reageert. Wil de ander zelf niet veranderen, dan is het vaak het meest effectief om het patroon open te bespreken.

Waar wordt de Roos van Leary voor gebruikt?

Het model wordt gebruikt in elke vorm van communicatie: in teams, in leidinggeven, in het onderwijs, in klantcontact en thuis. Het helpt om te zien welk gedrag je zelf inzet en welke reactie je daarmee uitlokt. Als je dat doorhebt, kun je met je eigen gedrag inspelen op de situatie.

Hoe leer je werken met de Roos van Leary?

Begin met observeren: herken een week lang bij jezelf en anderen in welk vlak gedrag valt. Daarna kun je bewust oefenen, alleen of met begeleiding. Met een team kan dat bijvoorbeeld in een teamtraining feedback en communicatie, waarin communicatie een essentieel onderdeel is.

Wil je actief aan de slag met effectievere communicatie en persoonlijk of professioneel verder groeien? Dat kan uiteraard 1 op 1. Daarnaast verzorgt Inzicht diverse trainingen en opleidingen waarin communicatie een essentieel onderdeel is. Voor ondernemers, managers en leidinggevenden is er de Learningtrack Effectief en Bewust Leiderschap. Wil je vooral persoonlijk groeien en anderen leren begeleiden, kijk dan naar de Post-HBO registeropleiding tot Professional Coach.